Novaya Gazeta
Digital Perstroika 2.0
Gerard Dielessen
12 juli 2009
Origineel geplaatst op www.rusland2009.nl
Via een wat smoezelige achteringang betreden we het ‘vrije territorium’ van de Novaya Gazeta in Moskou. In een oud gebouw midden in het centrum van Moskou huist de enige oppositiekrant van Rusland. Als oud dagbladjournalist is dit voor mij bijzondere grond. Novaya Gazeta. De krant van de bekende journalist Anna Politkovskaja. Zij werd in oktober 2006 voor haar huis doodgeschoten. Nog steeds is er geen enkel spoor van de daders. In het kleine halletje staat een vitrine met alle trofeeën van de Gazeta. En foto’s van hun helden, zoals Anna Politkovskaja en een aantal andere journalisten die in de afgelopen jaren om het leven zijn gekomen tijdens hun werk voor de krant die als enig Russisch medium oppositie voert tegen de regering Poetin/Medvedev.
,,Welkom op deze vrije grond”, zegt hoofdredacteur Muratov, als hij onze groep verwelkomt in de open vergaderruimte van de krant.
Het bezoek aan de leiding van de Novaya Gazeta is onderdeel van een reeks bezoeken die we in de week van 15 juli afleggen aan een groot aantal mediabedrijven in St. Petersburg en Moskou onder de welluidende titel Digital Perestroika 2.0.
Het bezoek aan de krant vormt wel een uitzondering in vergelijking met de andere, zeer op de toekomst, gerichte bedrijven in Rusland, of beter gezegd Moskou. ,,In Rusland is het niet mogelijk om over politiek te praten. Dat is de realiteit”, zegt hoofdredacteur Muratov, zeer beslist als we met hem en zijn adjuncten spreken. ,,En daarom bestaan wij. Onze oplage groeit. Nu ongeveer 225.000. Dat zegt genoeg. We hebben weinig last van de crisis. We opereren in een belangrijke niche. De aantallen nemen toe omdat de bevolking de waarheid wil horen.”
Veel ideologie, maar weinig innovatie aan de andere kant van de tafel. Van Twitter heeft de leiding van de Novaya Gazeta nog niet gehoord en de website staat nog in de kinderschoenen. Over de toekomst maakt de hoofdredacteur zich echter weinig zorgen, in tegenstelling tot veel van zijn collega – hoofdredacteuren waar ook ter wereld. ,,Voor een krant is er altijd bestaansrecht.”
Een nobel streven natuurlijk en met de geëngageerde ambities van de Novaya Gazeta is uiteraard niets mis. De redactie levert hier omgetwijfeld een belangrijke bijdrage aan de ontwikkeling van het democratisch proces. Maar de tegenstelling met de andere mediabedrijven is groot. Geen smoezelige achteringangetjes. Wél trotse Moskouse bedrijven, zoals Yandex, Independent Media, Game World, en SUP (Live Journal) bijvoorbeeld. Zelf moest ik deel 1 van Digital Perestroika naar Sint Petersburg missen, maar mijn reisgenoten kwamen enthousiast en met veel nieuwe ervaringen naar de nieuwe mediawereld van Moskou.
Bij Yandex, fraai gehuisvest in een omgebouwde oude fabriekshal, krijgen we een presentatie die ietwat traag op gang. Maar oprichter Arkady Volozh inspireert al gauw als hij vertelt hoe hij zoekmachinegigant Google zich tot nu van het lijf heeft weten te houden. Vraag me wel af hoe lang Yandex in Rusland nog de grootste internet zoekmachine blijft in de strijd met Google.
De open werksfeer bij SUP bevalt mij. Jonge mensen die de grootste bloggingsite Live Journal (www.livejournal.ru) onderhouden alsmede de grootste nieuwssite (www.gazeta.ru) en de grootste sportsite (www.championat.ru) uitgeven. Aan de oevers van de Moskva leidt de Nederlandse Annelies van de Belt een jong, innovatief, dynamisch en toekomstgericht mediabedrijf vanuit een heel ander perspectief dan bijvoorbeeld de Novaya Gazeta, dat toch veel meer vanuit de geschiedenis opereert. Hier kijken ze naar voren, naar de toekomst, worden nieuwe ideeën getoetst op hun levensvatbaarheid, worden de kansen van ‘social media’ beoordeeld. Mooi bedrijf.
In het gebouw van Gameworld is het op deze vrijdag rustig. Weinig mensen, want het is een vakantieweekeinde. Wel aanwezig natuurlijk, Dimtri Pluschev, ceo van Gameworld. Ook hier veel tegenstellingen met Novaya Gazeta. Het bedrijf van Pluschev geeft tijdschriften uit, heeft websites en beheert televisiekanalen. En dat allemaal crossmediaal. ‘Money for value’ is hier het toverwoord. Moeilijk te beoordelen in hoeverre hier winnende businessmodellen worden uitgevoerd. Aan enthousiasme en nieuwe ideeën in ieder geval geen gebrek. Ondanks de magere bezetting op deze dag straalt de open redactieruimte wel vernieuwing uit. Kan me goed voorstellen dat jonge Moskovieten die zijn geïnteresseerd in nieuwe media hier graag willen werken.
Wil ook nog wel even stilstaan bij ons bezoekje aan de studio’s van Art. Lebedev. Wereldberoemd is deze designer. En vooral bekend van zijn multifunctionele toetsenbord. De Optimus Maximus, met in iedere toets een klein oled beeldschermpje. Fascinerende vinding. Maar feitelijk ontwerpt deze studio van alles. En dat blijkt ook wel als we het gebouw van Lebedev binnenwandelen. Een ongeorganiseerde bende, waar ontwerpers op oude bankstellen nog liggen te slapen. Lebedev zelf is er niet. En evenmin één van zijn plaatsvervangers met wie we een afspraak hadden. Laat zich niet zien, in tegenstelling tot hetgeen we hadden afgesproken. Welkom in Rusland, want ook dat komt hier voor. Maar toch leuk om wat impressies van deze wereldberoemde designstudio te hebben opgevangen.
Digital Perestroika 2.0 heeft aangetoond dat de ontwikkelingen op het gebied van nieuwe media, technologie, digitalisering en innovaties niet alleen zijn voorbehouden aan bedrijven in de VS, Japan, China en verschillende West-Europese landen. In Rusland, en dan met name Moskou en St. Petersburg, zitten talloze media- en technologiebedrijfjes die niet met hun rug naar de toekomst staan en worden bevolkt door enthousiaste jonge mensen die alle mogelijkheden van de digitale era exploreren en omzetten in boeiende producten en (wellicht) winnende businessmodellen. Blijkbaar gesteund door de overheid, onder leiding van premier Poetin en president Medvedev.
Tot slot nog even terug naar de vrienden van de Novaya Gazeta. Zij verrichten fraai werk in het licht van de verdere democratisering van het land. Maar toch zou het verstandig zijn als hoofdredacteur Muratov en zijn collega’s ook eens een Digtital Perestroika tour zouden uitvoeren bij al die leuke bedrijven in hun eigen stad. Kunnen ze, net als wij hebben gedaan, veel van leren.
Gerard Dielessen
Ik heb tien jaar gewerkt als persverantwoordelijke op de Belgische Ambassade te Moskou.
Ik vind dat je geen appelen met peren mag vergelijken. Novaya Gazeta, in vergelijking met de andere bezochte bedrijven, is geen ‘reclamedrager’. Het is een krant waar inhoud op de eerste plaats komt. Zowel de online-versie als de krant zelf worden druk bezocht, en de aftandse indruk die de redactielokalen bieden wijzen er enkel op dat hier geen zand in de ogen wordt gestrooid om sponsors te paaien. Dat zij kunnen werken zonder reclameinkomsten betekent dat zij zich niet in bochten hoeven te draaien om een objectieve krant met een boodschap te kunnen maken. Ik denk dat menige Westerse krant veel over zou hebben voor de luxe om op een dergelijke manier te kunnen werken.
Wat SUP betreft, was er enkele jaren geleden een grote controverse rond de overname van livejournal in Russische handen. Door het gebrek aan fondsen bij de gebruikers, de infrastructuur van internet in Rusland en gebrekkige hostingproviders, is Livejournal het voornaamste bloggingtool in Rusland. Bijna elke Russische blogger zit op Livejournal, blogs met een eigen domein zijn zo goed als onbestaande. De overname door SUP betekende de verhuis van de servers naar Rusland, met een wetgeving die controle en censuur door de veiligheidsdiensten mogelijk maakt. Gelukkig zijn die angsten voorbarig gebleken, en is internet in Rusland nog steeds het voornaamste oppositiemedium, ondanks enkele strafzaken tegen bloggers.
Wat de financiering van de media in Rusland betreft, is het niet allemaal winst en moderne managementtechnieken dat de klok slaat. Het merendeel van de kranten bevindt zich in de handen van oligarchen en worden gebruikt als vehikels voor de demonstratie van hun verknochtheid aan het regime.